Tin thị trường
Công thái học là gì? Nguyên tắc ứng dụng trong thiết kế bàn ghế làm việc
Việc lựa chọn bàn ghế làm việc không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về thẩm mỹ mà còn phải đảm bảo sự thoải mái, phù hợp với vóc dáng và thói quen sử dụng. Đây cũng là lý do công thái học (Ergonomics hay Human Factors) được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong thiết kế nội thất văn phòng.
Vậy công thái học là gì, có những nguyên tắc nào cần lưu ý khi ứng dụng vào thiết kế bàn ghế làm việc? Hãy cùng Nội thất 3F tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Công thái học là gì?
Công thái học (Ergonomics) là ngành khoa học nghiên cứu đặc điểm, khả năng và giới hạn của con người để tối ưu hóa sự tương tác với thiết bị, công việc, hệ thống và môi trường xung quanh. Việc ứng dụng các nguyên tắc này giúp cải thiện sức khỏe, đảm bảo an toàn, tăng sự thoải mái và nâng cao hiệu quả làm việc.
Nguồn gốc thuật ngữ
Thuật ngữ Ergonomics có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, kết hợp giữa hai từ ergon (công việc) và nomos (quy luật). Tên gọi này thể hiện mục đích nghiên cứu cách tổ chức công việc và thiết kế công cụ sao cho phù hợp với khả năng của con người.
Về lịch sử, nhà khoa học người Ba Lan Wojciech Jastrzębowski đã sử dụng thuật ngữ Ergonomics trong công trình xuất bản năm 1857. Sau Thế chiến II, lĩnh vực này phát triển mạnh khi nhu cầu thiết kế máy móc, thiết bị và môi trường làm việc an toàn, phù hợp với con người ngày càng được chú trọng.
Trong tiếng Việt, công thái học là tên gọi của ngành khoa học, còn ergonomic thường được dùng để mô tả sản phẩm hoặc thiết kế được xây dựng theo các nguyên tắc của ngành này. Chẳng hạn, ghế ergonomic hay ghế công thái học đều chỉ dòng ghế được nghiên cứu và thiết kế nhằm hỗ trợ tư thế ngồi, phù hợp hơn với cấu trúc cơ thể. Do đó, hai cách gọi thường xuất hiện song song trong lĩnh vực nội thất và thiết bị văn phòng.
Mục tiêu của công thái học
Công thái học hướng đến việc điều chỉnh công việc, thiết bị và không gian theo đặc điểm của người sử dụng, thay vì yêu cầu con người phải thích nghi với những thiết kế không phù hợp. Các mục tiêu chính gồm:
- Giảm mệt mỏi và tăng sự thoải mái: Hạn chế những tư thế bất tiện, thao tác lặp lại hoặc áp lực kéo dài lên cơ thể, giúp người dùng dễ chịu hơn khi làm việc.
- Phòng ngừa chấn thương: Giảm nguy cơ gặp các vấn đề về cơ xương khớp như đau cổ, vai, gáy, đau lưng hoặc hội chứng ống cổ tay do tư thế và thao tác không phù hợp.
- Nâng cao năng suất: Sắp xếp thiết bị và quy trình làm việc hợp lý giúp thao tác thuận tiện, giảm thời gian điều chỉnh và duy trì khả năng tập trung.
- Đảm bảo an toàn: Tạo ra môi trường và dụng cụ phù hợp với thể trạng, khả năng vận động cũng như giới hạn nhận thức của con người.
Các nhánh chính của công thái học
Công thái học được chia thành ba nhánh nghiên cứu chính, mỗi nhánh tập trung vào một khía cạnh khác nhau trong mối quan hệ giữa con người và hệ thống làm việc.
- Công thái học thể chất (Physical Ergonomics): Nghiên cứu đặc điểm giải phẫu, nhân trắc học, sinh lý và cơ sinh học của con người. Nhánh này tập trung vào tư thế, chuyển động, thao tác lặp lại và áp lực lên hệ cơ xương khớp. Trong thiết kế nội thất văn phòng, các nguyên tắc thể chất được ứng dụng để lựa chọn ghế có tựa lưng hỗ trợ cột sống, tay vịn điều chỉnh được và bàn làm việc có chiều cao phù hợp.
- Công thái học nhận thức (Cognitive Ergonomics): Tìm hiểu những hoạt động trí óc như ghi nhớ, tập trung, xử lý thông tin, ra quyết định và tương tác giữa con người với thiết bị. Mục tiêu là giảm tải nhận thức, hạn chế căng thẳng và giúp người dùng thao tác thuận tiện hơn.
- Công thái học tổ chức (Organizational Ergonomics): Hướng đến việc cải thiện cơ cấu, quy trình và cách phối hợp trong tổ chức. Các nội dung nghiên cứu bao gồm truyền thông nội bộ, phân bổ nguồn lực, quản lý nhóm và tổ chức công việc.
Ở lĩnh vực nội thất văn phòng, công thái học thể chất có vai trò trực tiếp trong việc lựa chọn và bố trí bàn ghế. Một chiếc ghế có khả năng điều chỉnh độ cao, hỗ trợ thắt lưng và thay đổi vị trí tay vịn phù hợp sẽ giúp người dùng duy trì tư thế ngồi thoải mái hơn, đặc biệt khi phải làm việc trước máy tính trong thời gian dài.
Bộ sưu tập ghế làm việc bán chạy tại Nội Thất 3F:
Nguyên tắc công thái học trong thiết kế bàn ghế làm việc
Thiết kế bàn ghế theo nguyên tắc công thái học cần dựa trên sự tương thích giữa sản phẩm và đặc điểm cơ thể người sử dụng. Từ độ cong của cột sống, vị trí đặt tay đến tầm nhìn màn hình, mỗi yếu tố đều cần được tính toán để hạn chế tư thế bất lợi khi làm việc. Dưới đây là 7 nguyên tắc quan trọng giúp bố trí bàn ghế và thiết bị văn phòng hợp lý hơn.
Nguyên tắc 1: Giữ tư thế trung tính của cột sống
Tư thế trung tính là trạng thái cơ thể duy trì được các đường cong sinh lý tự nhiên của cột sống mà không bị gập, xoắn hoặc ưỡn quá mức. Khi ngồi làm việc, lưng nên được giữ thẳng tự nhiên, vai thả lỏng, đầu cân bằng với thân người và tránh thói quen chúi về phía trước.
Để hỗ trợ tư thế này, ghế cần có phần tựa lưng phù hợp với đường cong cột sống, kết hợp khả năng điều chỉnh độ cao và độ ngả. Người dùng cũng nên ngồi sâu vào lòng ghế để lưng tiếp xúc tốt với tựa ghế, thay vì chỉ ngồi ở mép hoặc trượt người về phía trước.
Sai lầm thường gặp: Ngồi cong lưng, rướn cổ về phía màn hình, nghiêng người sang một bên hoặc ngả quá sâu khi làm việc. Những tư thế này có thể khiến một số nhóm cơ phải chịu áp lực kéo dài, gây cảm giác mỏi và khó chịu.
Nguyên tắc 2: Kích thước bàn ghế phải phù hợp với cơ thể
Không có một kích thước bàn ghế cố định phù hợp với tất cả mọi người. Chiều cao, chiều dài chân, tỷ lệ thân người và thói quen làm việc đều ảnh hưởng đến cách lựa chọn nội thất. Do đó, sản phẩm công thái học cần có khả năng điều chỉnh để thích ứng với nhiều vóc dáng khác nhau.
Một số yếu tố nên được cân nhắc gồm:
- Chiều cao ghế: Có thể nâng hoặc hạ để bàn chân chạm sàn, đồng thời tạo tư thế thoải mái cho đùi và đầu gối.
- Chiều sâu mặt ngồi: Cần phù hợp với chiều dài đùi, tránh tình trạng mép ghế ép vào vùng khoeo chân hoặc lòng ghế quá ngắn khiến đùi thiếu điểm tựa.
- Chiều cao mặt bàn: Phải tương thích với vị trí ngồi để người dùng đặt tay lên bàn mà không cần nâng vai hoặc cúi thấp người.
- Khả năng điều chỉnh: Nên ưu tiên ghế có thể thay đổi độ cao, vị trí tay vịn, tựa đầu và độ ngả; bàn có thể nâng hạ nếu cần sử dụng ở nhiều tư thế.
Sai lầm thường gặp: Chọn bàn ghế chỉ dựa trên kiểu dáng hoặc kích thước phổ biến mà không xem xét vóc dáng thực tế. Ghế quá cao khiến chân không chạm sàn, trong khi bàn quá thấp hoặc quá cao đều có thể làm sai lệch tư thế tay và vai.
Nguyên tắc 3: Tựa lưng phải hỗ trợ tốt vùng thắt lưng
Vùng thắt lưng có đường cong tự nhiên cần được nâng đỡ khi ngồi. Nếu phần lưng dưới không có điểm tựa phù hợp, người dùng dễ trượt người về phía trước hoặc cong lưng để tìm tư thế thoải mái hơn. Đây là lý do bộ phận hỗ trợ thắt lưng (Lumbar Support) trở thành một trong những yếu tố quan trọng khi thiết kế ghế công thái học.
Phần tựa lưng nên có độ cong tương thích với vùng eo dưới, giúp lưng tiếp xúc ổn định mà không tạo cảm giác bị đẩy quá mạnh. Ở những mẫu ghế có khả năng điều chỉnh, người dùng có thể thay đổi độ cao hoặc vị trí đỡ thắt lưng để phù hợp với cấu trúc cơ thể.
Ngoài ra, tựa lưng cần kết hợp với độ ngả hợp lý để hỗ trợ lưng trong nhiều tư thế làm việc khác nhau. Một số mẫu ghế công thái học sử dụng lưới Mesh giúp tăng độ thông thoáng, trong khi phần khung và đệm được thiết kế để tạo điểm tựa cho cơ thể.
Sai lầm thường gặp: Chọn ghế có tựa lưng quá phẳng, phần đỡ thắt lưng đặt sai vị trí hoặc điều chỉnh độ cong quá lớn khiến lưng bị đẩy về phía trước. Người dùng cũng không nên mặc định mọi thiết kế Lumbar Support đều phù hợp với vóc dáng của mình.
Nguyên tắc 4: Duy trì góc khớp hợp lý khi làm việc
Cách đặt tay, chân và đầu gối ảnh hưởng trực tiếp đến sự thoải mái trong quá trình ngồi. Khi các khớp bị gập quá mức hoặc phải duy trì một vị trí không tự nhiên, cơ thể dễ xuất hiện cảm giác căng mỏi sau thời gian dài.
Các thông số dưới đây có thể dùng làm mức tham khảo khi điều chỉnh bàn ghế:
| Bộ phận | Tư thế và góc tham khảo |
| Khuỷu tay | Khoảng 90–110 độ khi đặt tay làm việc |
| Đầu gối | Khoảng 90 độ, đùi gần song song với mặt sàn |
| Bàn chân | Đặt phẳng trên sàn hoặc bục kê chân |
| Cổ tay | Giữ thẳng, hạn chế gập lên hoặc gập xuống |
| Vai | Thả lỏng, không nhún hoặc nâng cao liên tục |
Để đạt được tư thế này, người dùng cần điều chỉnh chiều cao ghế trước, sau đó căn chỉnh mặt bàn và vị trí tay vịn. Nếu ghế được nâng lên khiến bàn chân không chạm sàn, có thể sử dụng thêm bục kê chân để tạo điểm tựa ổn định.
Sai lầm thường gặp: Ngồi vắt chéo chân trong thời gian dài, để chân lơ lửng, đặt khuỷu tay quá cao hoặc cúi cổ tay khi gõ phím. Những thói quen này khiến cơ thể khó duy trì trạng thái cân bằng và thoải mái.
Nguyên tắc 5: Điều chỉnh tầm nhìn và khoảng cách màn hình
Vị trí màn hình cần được thiết lập sao cho người dùng quan sát nội dung thuận tiện mà không phải liên tục cúi đầu, ngửa cổ hoặc rướn người. Đây là yếu tố quan trọng đối với những công việc thường xuyên sử dụng máy tính.
Một số thông số bố trí có thể tham khảo:
- Độ cao màn hình: Mép trên màn hình nên ngang tầm mắt hoặc thấp hơn tầm mắt một chút, tùy kích thước màn hình và tư thế quan sát.
- Khoảng cách quan sát: Đặt màn hình cách mắt khoảng một sải tay, tương đương khoảng 50–70 cm theo dữ liệu tham khảo.
- Hướng đặt màn hình: Nên đặt trực diện với vị trí ngồi để hạn chế phải xoay cổ hoặc nghiêng đầu khi làm việc.
Nếu màn hình đặt quá thấp, người dùng thường có xu hướng cúi đầu và cong lưng để quan sát. Ngược lại, màn hình quá cao có thể khiến cổ phải ngửa lên trong thời gian dài. Có thể sử dụng chân đế nâng màn hình hoặc giá đỡ điều chỉnh độ cao để căn chỉnh vị trí phù hợp.
Sai lầm thường gặp: Đặt màn hình lệch sang một bên, để quá gần mắt hoặc đặt thấp khiến người dùng phải cúi đầu liên tục. Ngoài ra, sử dụng màn hình có kích thước khác nhau nhưng không điều chỉnh khoảng cách và độ cao cũng có thể gây bất tiện khi quan sát.
Nguyên tắc 6: Sắp xếp thiết bị trong tầm với thuận tiện
Những vật dụng thường xuyên sử dụng nên được đặt ở vị trí cánh tay có thể tiếp cận tự nhiên, không cần vươn quá xa, xoay người hoặc thay đổi tư thế liên tục. Cách bố trí này giúp giảm các chuyển động thừa và hạn chế áp lực lên vai, lưng và cổ tay.
Khi sắp xếp bàn làm việc, cần chú ý:
- Bàn phím: Đặt trước mặt người dùng, đủ gần để khuỷu tay duy trì góc phù hợp và vai không phải rướn về phía trước.
- Chuột máy tính: Bố trí cạnh bàn phím, thuận với tay thao tác để hạn chế việc đưa cánh tay sang ngang quá xa.
- Tài liệu và vật dụng cá nhân: Những món đồ sử dụng thường xuyên nên đặt trong vùng với tay thoải mái; vật ít dùng có thể bố trí xa hơn.
- Diện tích mặt bàn: Cần đủ rộng để phân chia vị trí cho màn hình, bàn phím, chuột và các thiết bị cần thiết mà không gây cảm giác chật chội.
Sai lầm thường gặp: Đặt chuột quá xa bàn phím, để tài liệu ở phía sau màn hình hoặc bố trí vật dụng thường dùng ngoài tầm tay. Khi phải liên tục rướn vai, nghiêng người hay xoay thân để lấy đồ, tư thế làm việc dễ bị xáo trộn.
Nguyên tắc 7: Thường xuyên thay đổi tư thế và vận động
Dù bàn ghế được thiết kế phù hợp, việc giữ nguyên một tư thế trong nhiều giờ liên tục vẫn có thể khiến cơ thể mệt mỏi. Công thái học khuyến khích người dùng thay đổi vị trí, kết hợp ngồi, đứng và vận động nhẹ trong ngày để tránh duy trì áp lực kéo dài lên cùng một nhóm cơ.
Một số giải pháp có thể áp dụng:
- Sử dụng bàn nâng hạ: Bàn có thể thay đổi chiều cao giúp chuyển đổi giữa tư thế ngồi và đứng mà không cần thay đổi toàn bộ khu vực làm việc.
- Luân phiên tư thế: Có thể tham khảo việc thay đổi vị trí sau mỗi 30–60 phút, tùy tính chất công việc và cảm giác cơ thể. Không nên xem đây là khoảng thời gian bắt buộc, bởi điều quan trọng là tránh ngồi hoặc đứng bất động quá lâu.
- Vận động giữa giờ: Đứng dậy đi lại, duỗi nhẹ tay chân hoặc xoay vai giúp cơ thể được thư giãn sau thời gian tập trung làm việc.
- Áp dụng quy tắc 20-20-20: Sau mỗi 20 phút nhìn màn hình, hãy hướng mắt đến một vật cách khoảng 20 feet (xấp xỉ 6 mét) trong ít nhất 20 giây. Đây là cách nghỉ mắt đơn giản khi thường xuyên làm việc với máy tính.
Sai lầm thường gặp: Cho rằng chỉ cần đầu tư ghế công thái học hoặc bàn nâng hạ là đủ, sau đó tiếp tục ngồi hoặc đứng liên tục trong nhiều giờ. Thiết bị hỗ trợ chỉ phát huy hiệu quả tốt hơn khi kết hợp với thói quen điều chỉnh tư thế và vận động hợp lý.
Nội Thất 3F hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về các nguyên tắc công thái học trong thiết kế và bố trí bàn ghế làm việc. Việc lựa chọn nội thất có kích thước phù hợp, hỗ trợ tư thế ngồi và dễ dàng điều chỉnh theo vóc dáng sẽ góp phần tạo nên không gian làm việc thoải mái, khoa học. Từ đó, bạn có thể cân nhắc lựa chọn bàn ghế phù hợp với nhu cầu sử dụng và điều kiện không gian của mình.
